Złamanie kręgosłupa: objawy, diagnostyka i leczenie stabilnych oraz niestabilnych urazów

Złamanie kręgosłupa może oznaczać zarówno uraz o względnie zachowanej stabilności, jak i uszkodzenie zagrażające rdzeniowi kręgowemu. O różnicy decydują między innymi deformacja, uszkodzenia kostno-więzadłowe, zwężenie kanału kręgowego oraz objawy neurologiczne, dlatego sam ból nie wystarcza do oceny sytuacji ani wyboru leczenia.

Pierwsza pomoc przy podejrzeniu złamania kręgosłupa

Przy podejrzeniu złamania kręgosłupa trzeba przede wszystkim wezwać zespół ratownictwa medycznego i ograniczyć ruchy poszkodowanego. Do czasu przyjazdu służb nie powinien on wstawać, siadać ani samodzielnie zmieniać pozycji. Najbezpieczniej pozostawić go w ułożeniu zastanym, o ile miejsce nie stwarza bezpośredniego zagrożenia życia. Nie wolno prostować ciała ani samodzielnie transportować rannego.

Jeśli konieczna jest ewakuacja, trzeba unikać zmiany ułożenia ciała i osi kręgosłupa oraz postępować zgodnie z instrukcjami dyspozytora. Bez odpowiedniego przeszkolenia nie należy stosować szczegółowych technik unieruchamiania. Przy podejrzeniu urazu odcinka szyjnego trzeba szczególnie ograniczyć ruchy głowy i szyi.

• Wezwij pomoc i przekaż dyspozytorowi miejsce zdarzenia, stan poszkodowanego oraz mechanizm urazu.
• Pozostaw poszkodowanego w zastanej pozycji, nie dopuszczając do samodzielnego wstawania i ograniczając ruchy głowy oraz kręgosłupa.
• Obserwuj oddech i stan świadomości. U osoby nieprzytomnej trzeba zadbać o drożność dróg oddechowych i postępować zgodnie z poleceniami dyspozytora.
• Nie przenoś osoby bez konieczności i nie zmieniaj jej ułożenia na potrzeby własnego transportu. Ratownikom przekaż informacje o przebiegu zdarzenia i zauważonych zmianach stanu.

Takie postępowanie dotyczy każdej sytuacji, w której podejrzewa się uraz kręgosłupa, także wtedy, gdy poszkodowany jest przytomny i nie zgłasza silnych dolegliwości. Sposób ewakuacji i dalszego zabezpieczenia trzeba ustalić z dyspozytorem oraz pozostawić służbom medycznym.

Objawy złamania kręgosłupa i sygnały uszkodzenia neurologicznego

Objawy złamania kręgosłupa mogą obejmować ból w miejscu urazu, ból pleców, szyi lub barków oraz ograniczenie ruchomości. Może pojawić się także wzmożone napięcie mięśni. Sam obraz dolegliwości nie potwierdza jednak złamania, a ich nasilenie nie pozwala wiarygodnie ocenić stabilności urazu.

Szczególnej uwagi wymagają objawy wskazujące na zajęcie rdzenia kręgowego lub nerwów. Zaburzenia czucia i siły mogą wystąpić od razu albo pojawić się z opóźnieniem. Sygnały alarmowe to:

• drętwienie, mrowienie lub utrata czucia w kończynach albo innych częściach ciała,
• osłabienie siły mięśniowej, niedowład lub porażenie kończyn,
• zaburzenia kontroli zwieraczy, czyli problemy z oddawaniem moczu lub stolca,
• trudności w oddychaniu,
• utrata przytomności.

Takie objawy mogą oznaczać uszkodzenie rdzenia kręgowego lub nerwów i wymagają pilnej oceny medycznej. Zachowana możliwość poruszania kończynami ani niewielkie nasilenie bólu nie wykluczają urazu.

Złamanie kompresyjne, zwłaszcza związane z osteoporozą, może przebiegać z mniej gwałtownym początkiem dolegliwości. Nowy ból kręgosłupa po urazie, szczególnie z zaburzeniami czucia, siły, oddychania lub kontroli zwieraczy, powinien być potraktowany jako sygnał wymagający pilnej pomocy medycznej.

Diagnostyka urazu oraz ocena jego stabilności

Diagnostyka złamania kręgosłupa rozpoczyna się od wywiadu dotyczącego mechanizmu urazu, jego przebiegu, objawów neurologicznych oraz chorób współistniejących. Następnie lekarz przeprowadza badanie fizykalne i neurologiczne, oceniając między innymi czucie, siłę mięśniową, odruchy oraz funkcję ruchową.

Potwierdzenie urazu wymaga zestawienia badania klinicznego z obrazem kręgosłupa. Badania obrazowe służą wykryciu złamania oraz ocenie jego lokalizacji, zakresu i charakteru. Analizuje się między innymi deformację kręgosłupa, uszkodzenia kostno-więzadłowe i ewentualne zwężenie kanału kręgowego. Dobór konkretnej metody zależy od sytuacji klinicznej, dlatego nie każdy uraz przebiega według identycznej ścieżki diagnostycznej.

Stabilność nie jest cechą, którą można wiarygodnie rozpoznać na podstawie samego bólu, możliwości poruszania się ani oceny domowej. To medyczna ocena ryzyka dalszego przemieszczenia elementów kręgosłupa oraz uszkodzenia rdzenia kręgowego lub nerwów. Uwzględnia się w niej między innymi integralność więzadeł, obecność deformacji, zakres uszkodzeń kostnych i stopień zwężenia kanału kręgowego. Po połączeniu tych informacji lekarz może określić cechy stabilności urazu i zaplanować dalsze postępowanie.

Znaczenie RTG, tomografii komputerowej i rezonansu magnetycznego

Trzy metody obrazowania pełnią różne funkcje, dlatego ich dobór zależy od mechanizmu urazu, objawów neurologicznych oraz wyniku badania klinicznego. Żadna z nich nie zastępuje automatycznie pozostałych. W przypadku podejrzenia złamania kręgosłupa lekarz interpretuje wyniki obrazowania łącznie z oceną fizykalną i neurologiczną.

Wybór jednego badania albo połączenie kilku metod zależy od konkretnej sytuacji klinicznej. Znaczenie mają mechanizm urazu, zaburzenia czucia, siły mięśniowej lub innych funkcji neurologicznych, a także wynik badania klinicznego. Wyniki obrazowania interpretuje się razem z badaniem klinicznym i neurologicznym.

Stabilne i niestabilne złamania kręgosłupa — różnice oraz konsekwencje

Podział na stabilne i niestabilne złamania kręgosłupa dotyczy zachowania struktur, które utrzymują prawidłowe ustawienie kręgów. Nie ustala się go wyłącznie na podstawie natężenia bólu. Znaczenie mają między innymi uszkodzenia więzadeł i innych struktur stabilizujących, ułożenie odłamów, deformacja oraz ewentualne zagrożenie kanału kręgowego i struktur nerwowych.

Ocena stabilności wpływa na dalsze postępowanie: niestabilność wymaga szczególnie pilnej oceny i może wskazywać na potrzebę stabilizacji. Sama obecność bólu nie pozwala jednak wiarygodnie przypisać urazu do jednej z tych grup. Klasyfikację ustala się na podstawie badania klinicznego, neurologicznego oraz wyników badań obrazowych.

Leczenie złamania: postępowanie zachowawcze, operacja i stabilizacja

Wybór metody leczenia zależy przede wszystkim od stabilności, rodzaju i ciężkości złamania, obecności deformacji lub przemieszczenia, objawów neurologicznych oraz ogólnego stanu pacjenta. Sam ból nie przesądza o konieczności operacji, dlatego decyzję podejmuje się po ocenie klinicznej i obrazowej.

Leczenie zachowawcze może obejmować zalecone ograniczenie ruchu lub unieruchomienie, gorset ortopedyczny, farmakoterapię przeciwbólową i rehabilitację wprowadzoną na odpowiednim etapie. Takie postępowanie dotyczy przede wszystkim urazów stabilnych, bez istotnego przemieszczenia, deformacji i zagrożenia struktur nerwowych.

Przy złamaniach niestabilnych, przemieszczeniowych lub skomplikowanych wskazana może być operacja kręgosłupa. Stabilizacja może być połączona z dekompresją, gdy odłamy albo inne elementy urazu uciskają rdzeń kręgowy lub korzenie nerwowe. Wer­tebroplastyka i kifoplastyka należą do procedur stosowanych tylko w wybranych złamaniach kompresyjnych. Ostateczny zakres leczenia ustala się indywidualnie, z uwzględnieniem stabilności, deformacji, stanu neurologicznego i skuteczności dotychczasowego postępowania.

Rehabilitacja oraz najważniejsze powikłania po złamaniu kręgosłupa

Rehabilitacja po złamaniu kręgosłupa wspiera stopniowy powrót sprawności ruchowej, wzmacnianie mięśni oraz poprawę funkcji neurologicznych. Jej zakres zależy od rodzaju i ciężkości urazu, stabilności kręgosłupa, zastosowanego leczenia oraz ogólnego stanu zdrowia. Ćwiczenia powinny być dobierane indywidualnie i modyfikowane wraz z postępami pod kontrolą specjalistów. Przed oceną lekarską nie należy samodzielnie rozpoczynać gimnastyki ani terapii manualnej.

Początkowo rehabilitacja może koncentrować się na łagodzeniu bólu, ochronie miejsca urazu i unikaniu przeciążeń. Następnie wprowadza się ćwiczenia poprawiające zakres ruchu, postawę oraz siłę mięśni stabilizujących kręgosłup. Przy uszkodzeniach rdzenia kręgowego lub innych struktur nerwowych potrzebna może być rehabilitacja neurologiczna ukierunkowana na przywracanie utraconych funkcji ruchowych i czuciowych.

• Ograniczenie mobilności — może utrzymywać się mimo zakończenia leczenia i wymagać dalszej pracy nad ruchem oraz sprawnością.
• Przewlekły ból — długotrwałe dolegliwości bólowe powinny być oceniane podczas kontroli, zwłaszcza gdy utrudniają rehabilitację.
• Parestezje i zaburzenia czucia — mrowienie, drętwienie lub utrata czucia mogą wskazywać na utrzymujące się następstwa neurologiczne.
• Niedowłady lub porażenie — wymagają dalszej oceny neurologicznej i odpowiednio ukierunkowanej rehabilitacji.
• Zaburzenia zwieraczy — problemy z kontrolą oddawania moczu lub stolca wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.
• Problemy z oddychaniem — pojawienie się lub nasilenie duszności po urazie wymaga pilnej oceny medycznej.

Powikłania mogą wynikać z samego urazu albo z niewłaściwego leczenia. Nasilający się ból, nowe zaburzenia czucia lub ruchu, objawy porażenia, problemy ze zwieraczami i oddychaniem wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.